Bibliotheken Tentoonstellingen Woordenboek der Nederlandsche Taal

Het WNT in de UB

Tentoonstelling over het Woordenboek der Nederlandsche Taal
12 februari - 27 maart 1999

  1. Inleiding
  2. Het WNT: karakterisering
  3. Het WNT: oorsprong en belangrijkste data
  4. Belang
  5. Het WNT in cijfers
  6. Ter vergelijking: OED en DWB 
  7. Het WNT op cd-rom
  8. Lijst van afbeeldingen

1. Inleiding

Op 1 december 1998 werd in de Pieterskerk, in aanwezigheid van de Nederlandse en Belgische vorstenparen, de voltooiing van het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) gevierd. Vanaf 1851 is aan dit Woordenboek door vijf generaties ge-werkt. In die jaren is het aantal boeken, documenten en handschriften dat voor het WNT als bron is gebruikt, toegenomen van achthonderd tot ongeveer tienduizend. Een aanzienlijk deel van die bronnen is in het bezit van het WNT, maar een vrij groot aantal is door de Universiteitsbibliotheek Leiden in bruikleen gegeven of wordt regelmatig uit de bibliotheek geleend.

De band tussen WNT en UB is altijd groot geweest. Vrijwel steeds was het Woorden-boek gevestigd in of nabij de Leidse Universiteitsbibliotheek, eerst op het Rapenburg en thans, als onderdeel van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, aan de Witte Singel. Het leek derhalve een goede gedachte deze relatie door middel van een tentoonstelling zichtbaar te maken en meteen een kleine geschiedenis van het WNT te schetsen. Het gepresenteerde materiaal is deels afkomstig van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, deels afkomstig uit de collecties van de Universiteitsbibliotheek.

Wat is de overeenkomst tussen de volmaakte Hollandse keukenmeid, mejuffrouw Sara Burgerhart en Joop ter Heul? Tussen Willem Ysbrantsz. Bontekoe, Guido Gezelle en A. Winkler Prins? In zes vitrines (III - VIII) wordt een twintigtal meest gedrukte bronnen van het WNT getoond: woordenboeken, (handgeschreven) woord-verzamelingen, belletrie, vakliteratuur en andere non-fictie. De boeken liggen open op de pagina waaraan de WNT-redacteuren een of meer voorbeeldzinnen ontleend hebben, als bewijsplaats voor een bepaalde woordbetekenis.

Daarnaast wordt - aan de hand van foto’s en unieke stukken - aandacht besteed aan de geschiedenis van het WNT (vitrine I - II), en wordt belicht hoe een redacteur de handgeschreven excerpten uit de bronnen transformeert tot een gedrukt woorden-boeksartikel (vitrine IX - X). Centraal opgesteld in de tentoonstelling staan de veertig banden met 45.805 bladzijden WNT. Virtueel bladeren is mogelijk middels een CD-ROM met de elektronische versie.

Ter gelegenheid van de tentoonstelling is een catalogus gepubliceerd: Het WNT in de UB (Kleine publicaties van de Leidse Universiteitsbibliotheek, 32). Het boekje kost Ž 5,= en is verkrijgbaar bij de receptie van de UB.


2. WNT: karakterisering

Het WNT is een historisch woordenboek. Het beschrijft de woordenschat van het Nederlands vanaf 1500. Van ieder woord geeft het de grammaticale kenmerken, de herkomst, de oorspronkelijke betekenis, de betekenissen die zich daaruit hebben ontwikkeld, het gebruik ervan in verbindingen, uitdrukkingen en spreekwoorden, zijn afleidingen en samenstellingen.

Het bijzondere is dat die beschrijving is gebaseerd op een geheel eigen materiaal-verzameling. De bouwstoffen zijn miljoenen citaten, gehaald uit bijna tienduizend bronnen (zowel literaire als niet-literaire). In het Woordenboek zijn ook naar schatting anderhalf miljoen citaten opgenomen.

Om voltooiing vˇˇr het jaar 2000 mogelijk te maken nam het bestuur van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) in 1976 het besluit dat er geen woorden van na 1921 meer bewerkt zouden worden. Vacantiegeld, yuppie en zappen staan er daar-door niet in. Ook ontbreken natuurlijk woorden die opkwamen nadat de aflevering waarin zij thuishoorden al was verschenen (bijvoorbeeld computer, drankpas, flex-werker, slotco÷rdinator, televisie).

In 1999 hoopt de redactie 25.000 Ó 30.000 van dergelijke lacunes weggewerkt te hebben met de publicatie van drie delen ‘Aanvullingen’.


3. Het WNT: oorsprong en belangrijkste data

Het WNT is het oudste product van Belgisch-Nederlandse samenwerking. Het plan ervoor ontstond in 1849 op het Eerste Taal- en Letterkundig Congres te Gent. Twee jaar later werd het ‘Ontwerp van een Nederlandsch Woordenboek’ door het Derde Congres goedgekeurd. Dat ontwerp was het werk van Matthias de Vries, de Leidse hoogleraar die algemeen als de grondlegger van het WNT wordt beschouwd.

1864 Publicatie eerste aflevering (A - AANHALING)
1882 Publicatie eerste deel (A - AJUIN)
1967 Oprichting Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL), een stichting naar Nederlands recht, gesubsidieerd door Nederlandse en Belgische over-heid. Het WNT wordt daar als afdeling in ondergebracht.
1976 Besluiten van het bestuur van het INL om voltooiing van het WNT te be-spoedigen. Belangrijkste: geen bewerking meer van woorden nß 1921 (de ‘cesuur’ van 1921) en uitbreiding van de redactie
1993 Publicatie pocket-editie door Sdu in samenwerking met INL
1995 Cd-rom WNT, uitgebracht door AND Electronic Publishing BV in samen-werking met INL
1998 Voltooiing WNT. Laatste, 29ste deel: ZUID - ZYTHUM. Laatste aflevering, aflevering 686: ZWIRRELEN (vervolg) - ZYTHUM.

4. Belang

  • Bijna vijf eeuwen taal- en cultuurgeschiedenis gedocumenteerd
  • Bevestiging en waarborg van nationale en culturele identiteit
  • Onmisbaar voor taal- en letterkundigen en anderen die zich beroepsmatig met teksten uit het verleden bezighouden (historici, juristen, archivarissen, cultuur-historici en dergelijken) of uit liefhebberij
  • Belangwekkend voor iedereen die in eigen taal en cultuur is ge´nteresseerd
  • Belangrijkste informatiebron voor handwoordenboeken zoals Van Dale, Koenen en Verschueren.

5. Het WNT in cijfers

Oorspronkelijk beraamde omvang: 6 Ó 8 banden, 72 Ó 96 afleveringen
Oorspronkelijk beraamde duur: 25 jaar
Werkelijke omvang: 40 banden (39 banden A - ZYTHUM en 1 band Supplement op de A); 686 afleveringen
Werkelijke duur: 147 jaar vanaf Ontwerp (1851-1998); 134 jaar vanaf eerste aflevering (1864-1998)
Aantal gebruikte citaten: 2.500.000 Ó 3.000.000
Aantal opgenomen citaten: ca. 1.600.000
Aantal behandelde woorden: 350.000 Ó 400.000
Aantal kolommen: 91.610 = 45.805 bladzijden (2 kol. per blz.)
Aantal regels per kolom: 72
Aantal karakters per kolom: 3.379
Oplage bij voltooiing: 800 (vnml. wetenschappelijke instellingen)
Oplage pocketeditie: 1.500 (uitverkocht)
Aantal medewerkers bij voltooiing: 26, van wie 11 redacteuren (4 Vlaamse)

6. Ter vergelijking: OED en DWB

Ě Oxford English Dictonary (eerste editie)

Oorspronkelijk beraamde omvang: 4 delen, 6400 bladzijden
Oorspronkelijk beraamde tijd: 10 jaar
Werkelijke omvang: 10 delen, 15.490 bladzijden
Aantal kolommen: 46.470 (3 kol. per blz., groter formaat)
Aantal behandelde woorden: 414.800
Werkelijke duur: 70 jaar vanaf plan (1858-1928)
44 jaar vanaf eerste aflevering (1884-1948)

Ě Deutsches W÷rterbuch

Oorspronkelijk beraamde omvang: 6 Ó 7 banden
Oorspronkelijk beraamde duur: 6 Ó 10 jaar
Werkelijke omvang: 17 delen, 32 banden
Aantal kolommen: 67.744
Werkelijke duur: 108 jaar vanaf eerste aflevering (1852-1960)

7. Het WNT op cd-rom

In 1995 werd een cd-rom van het WNT uitgegeven door AND Electronic Publishing B.V. te Rotterdam. De cd-rom bevat de tot dat moment verschenen delen I - XXVII en het Supplement op de A. Dit houdt in dat men de artikelen tot en met WREKEND kan raadplegen. Daarnaast zijn onder andere de Bronnenlijst, de Handleiding bij het WNT (1994) van A. Moerdijk en de handleiding bij de applicatie toegevoegd.

De meerwaarde ten opzichte van het gedrukte werk bestaat hierin, dat men ook buiten de trefwoorden kan zoeken in het omvangrijke citatenmateriaal. Het voltooide WNT bevat circa anderhalf miljoen citaten gedateerd van 1500 tot 1976; de cd-rom herbergt circa veertig miljoen woorden. Men kan zo woorden die niet als trefwoord zijn opgenomen vaak wel op een andere plaats vinden, zoals faun, hufter, morse-alfabet en televisie.

Een andere interessante mogelijkheid is het zoeken naar woorddelen. Nu kunnen alle woorden die eindigen op -erij of -boer verzameld worden in een lijst. Aantrek-kelijk en door de variatie vaak heel onthullend voor de morfoloog respectievelijk de cultuurhistoricus. Men kan ook verbindingen zoeken door een combinatie van woor-den op te geven. De zoekvraag blauw als levert boeiende vergelijkingen op, meer dan men bij het trefwoord BLAUW kan vinden.

De cd-rom is voor leden van de Leidse universiteit te gebruiken binnen het publieks-netwerk van de UB.


8. Lijst van afbeeldingen

Afb. 1.
Rapenburg 70, het woonhuis van Matthias de Vries. In het achterhuis was zijn studeerkamer, waar de redactie van het WNT tot circa 1914 werkzaam was.

Afb. 2.
Een blik in de redactiewerkkamer in november 1906. Van links naar rechts: J. Heinsius, A. Beets, mevr. C.S.M. Kuenen (assistente), G.J. Boekenoogen, A. Kluyver, J.A.N. Knuttel en J. Kikkert (assistent).

Afb. 3.
De kamer van het Woordenboek in de Universiteitsbibliotheek aan het Rapenburg tussen 1920 en 1964.

Afb. 4.
Een deel van de verzameling woordenboeken in de kamer van het WNT in de Universi-teitsbibliotheek. Veel van deze bronnen waren in langdurig bruikleen aan de redactie van het Woordenboek ter beschikking gesteld. Men lette vooral op het grote aantal werken met de UB-signaturen op de rug.

Afb. 5.
De kamer van het WNT in de Universiteitsbibliotheek. Kasten met bronnen, naslagwerken en woordenboeken, waarvan vele in bruikleen uit de UB afkomstig waren.

Afb. 6.
In 1961 werd het aan de Universiteitsbibliotheek grenzende pand Rapenburg 68 aangekocht. Het oude huis werd afgebroken en op de fundamenten werd een nieuw pand gebouwd. Op 1 mei 1964 vond hiervan de feestelijke inwijding plaats.

Afb. 7.
Enige redactieleden en medewerkers in 1993 in een van de WNT-bibliotheken. Van links naar rechts: D. Kinable, M. Smits, D. Wortel, H. Westgeest, D. Simons, E. Beijk, A. Verschelling, H. Heestermans, M. Mooijaart, D. Geirnaert, H. Lambermont, A. Figee, L. Colman, F. Heyvaert, R. Tempelaars. Op de voorgrond het WNT voor zover het op dat moment in gebonden delen gereed was: tot en met deel XXV, het woord wijbisschop (Foto Bouwens, Leidschendam).